بررسی مهم ترین گیاهان مولد بره موم در ایران

بره‌موم یا چسب زنبورعسل، ماده‌ای رزینی و چسبناک است. زنبورها آن را از جوانه‌ها، برگ‌ها، پوست، و شیره‌ی چسبناک درختان و گیاهان جمع‌آوری می‌کنند. این ماده در کندو با موم، گرده گل و ترشحات بزاقی ترکیب و فرآوری می‌شود. بره‌موم نهایی معمولاً معطر و به رنگ‌های زرد، سبز، قرمز یا قهوه‌ای دیده می‌شود و اغلب در دریچه‌ی پرواز کندو دیده می‌شود. گیاهان مولد بره‌موم نقش کلیدی در تأمین مواد اولیه‌ی این فرآورده دارند. این مقاله با هدف بررسی مهم ترین گیاهان مولد بره موم در ایران تهیه شده است. گونه‌های سرو، کاج، بید، توس و گیاهان خانواده‌ی چتریان از مهم‌ترین منابع بره‌موم در کشور هستند.

بره‌موم یکی از تولیدات طبیعی کلنی زنبورعسل است. ترکیب اصلی آن رزین و موم عسل است. زنبورها از آن برای بستن شکاف‌ها، تنظیم تهویه، ضدعفونی سلول‌ها، محکم کردن قاب‌ها و مومیایی کردن لاشه‌ها استفاده می‌کنند.

منابع اصلی گیاهان مولد بره موم

1. گیاه ( صمغ و رزین و گاهای قسمت های سبز جوانه ها).
2. ترشحات غدد بزاقی زنبورعسل که در زمان جمع آوری قطعات صمغ و رزین گیاهی و اتصال به سبد گرده افزوده می شود.
3. موم زنبورعسل که در زمان تولید بره موم بوسیله زنبورهای پرستار به صمغ اضافه می شوند.

بره‌موم یکی از محصولات طبیعی زنبورعسل است. این ماده از صمغ و رزین گیاهی تهیه شده و زنبورعسل آن را فرآوری می‌کند. رنگ بره‌موم ممکن است قرمز، سبز، قهوه‌ای متمایل به سبز یا قهوه‌ای تیره باشد. این تنوع رنگ و ویژگی‌های فیزیکی، شیمیایی و بیولوژیکی آن، به تنوع گیاهان مولد صمغ در مناطق مختلف وابسته است.

شناسایی دقیق گیاهان مولد صمغ برای زنبورعسل دشوار است؛ زیرا زنبورها صمغ را از بخش‌های بالایی درختان جمع‌آوری می‌کنند. روش‌هایی مانند تحلیل گرده‌های موجود در شان‌ها همیشه قابل اتکا نیستند، چون منابع گرده و رزین با هم تفاوت دارند.

برای شناسایی منابع گیاهی بره‌موم و بررسی ترکیب شیمیایی آن در مناطق مختلف، نیاز به مطالعات دقیق‌تری وجود دارد. تاکنون بیش از ۳۰۰ ترکیب شیمیایی شامل پلی‌فنول‌ها، مونوترپن‌ها، فلاونوئیدها، استروئیدها و ترکیبات معدنی در بره‌موم شناسایی شده است.

در ایران بیش از ۸۰۰۰ گونه‌ی گیاهی بومی و حدود ۳۰۰۰ گونه‌ی غیر بومی وجود دارد. برخی از این گیاهان، منبع غنی صمغ و رزین هستند و توسط زنبورعسل برای تولید بره‌موم استفاده می‌شوند. از جمله مهم‌ترین گیاهان مولد بره موم در ایران می‌توان به تیره‌های بید، سرو، کاج، توس، نیامداران، چتریان و گل‌سرخ اشاره کرد.

• تیره سرو Cupressaceae

گیاهـان تیـره سرو درختچه یـا درختانی یـک پایه و یـا دوپایه و همیشـه سـبز با برگ های سـوزنی و فلسـی شـکل می باشد. که به شکل پراکنـده و یـا متراکـم در مناطـق نیمـه خشـک فلات ایـران و در ارتفاعـات کوهسـتانی می رویند.

عـلاوه بـر گونه هـای بومـی، گونه هـای غیربومی متعددی نیـز در پارک ها و فضای سـبز کشـت شـده انـد. گیاهان تیره سـرو از مهمترین منابـع تولید صمغ و رزیـن در ایران محسـوب می شـوند.

• تیره کاج Pinaceae

گیاهـان ایـن تیره درختـی و تک پایه با برگ های سـوزنی بوده و در تمامـی نقـاط ایـران پراکندگـی طبیعـی ندارنـد. امـا بـه دلیـل همیشـه سـبز بـودن در طراحـی پارک هـا و فضاهای سـبز مناطق مختلـف کشـور مورد اسـتفاده قرار گرفته اسـت. تمامـی گونه های ایـن تیـره در مجراهـای ترشـحی خود رزیـن تولید مـی کنند. در برخـی از گونه هـا از جملـه کاج ترشـحات جریـان رزینـی به حدی اسـت کـه برداشـت از آن را اقتصـادی سـاخته اسـت. تیـره کاج دارای گونه هـای بسـیار متعـددی در جهـان اسـت. امـا گونه هـای کاج تهـران، کاج کاشـفی، کاج سـیاه، نـراد کانـادا بالـزام، نوئـل و سـدر لبنانـی از منابـع مهـم صمـغ و رزیـن و ارزشـمند در تولیـد بره مـوم ایـران مـی باشـند.

• تیره بید Salicaceae

گیاهانـی بـه صـورت درخت یـا درختچـه و با برگ و گل سـاده، بـا دو نـوع نـر و مـاده بر روی یـک یا دو پایه می باشـند. تیـره بیـد از دو جنس مهم بید Salix و تبریزی Populus تشـکیل مـی شود کـه مجموعـا بیـش از 350 گونـه گیـاه را شـامل هسـتند.

گیاهـان ایـن تیـره هم به صورت بومی و هم به صورت کاشـته شـده در ایران یافت می شـوند. در ایران 5 گونه درختی سـریع الرشـد دارد که اهمیت اصلی آن ها بـه دلیـل تولیـد چوب اسـت. گونه هـای پـده، سـپیدار و تبریزی از گونه هـای شـاخص ایـن جنـس محسـوب می شـوند. کـه بـه صورت وسـیع در کشـور بـه صـورت خـودروی رویـش داشـته و یـا جهـت تولیـد چوب کشـت شـده اند. این درختـان با تولید صمـغ قهوه ای متمایـل بـه قرمـز رنـگ بر روی قسـمت هـای جـوان گیـاه از جمله جوانـه هـای گل و بـرگ بـه صـورت یـک لایـه پوششـی از ایـن اندامهـا در برابـر اثـرات مخـرب اشـعه فرابنفش خورشـید و تنـش های فیزیولوژیکـی و حملـه مهاجمیـن محافظـت مـی نمایـد.

جنـس صنوبـر در مقایسـه بـا جنـس بید به لحـاظ تولید صمـغ جوانه ارزش بیشـتری دارد. گونه هـای متعـدد ایـن جنـس از جملـه گونـه تبریـزی – شـالک بـه عنـوان مهمتریـن گونـه مولـد صمغ شـناخته می شـود.

• تیره چتریان Apiaceae

تیـره چتریـان بـا حـدود 4250 گونـه در جهـان از تیـره هـای بـزرگ گیاهـی بـا پراکنـش گسـترده محسـوب میشـود و بسـیاری

از ایـن گونه هـا دارای اهمیـت صنعتـی، دارویـی و علوفـه ای بـرای دام دارنـد. کشـور ایـران بـه همـراه چیـن و ترکیـه یکـی از مناطـق بسـیار غنـی و متنـوع این تیره اسـت. احتمالا خاسـتگاه بسـیاری از جنسهـا و زیرتقسـیمات آن محسـوب می شـود. براسـاس تحقیقات انجام شده در بـاغ گیـاه شناسـی دانشـگاه مسـکو روسیه، در حـدود 114 جنـس و گونـه از ایـن تیـره در ایـران مـی رویـد. کـه 12 جنـس و 114 گونـه از 46 جنـس آن انحصـاری برای ایـران اسـت.

گياهـان ايـن تيـره معمولا علـفى بوده و سـاقه آنها شـياردار، برگهاى متناوب چتـر مرکـب و به ندرت کلاپـرک اسـت. تیره چتریـان یکی از گیاهـان بسیار ارزشـمند در زنبـورداری ایـران بـه لحـاظ منابـع شـهد، گـرده و رزیـن به حساب می آید. مـی تـوان به گونه هـای کمـا، جاشـیر، چویـل، کماکنـدل در زنبورداری اشـاره کـرد.

گونه هـای متعـددی از ایـن تیـره بـه دلیـل دارا بـودن سـاقه هـای شـیاردار حـاوی کانال هـای رزینی به عنـوان منابع رزین شـناخته می شـود و در تهیـه بره مـوم مـورد اسـتفاده زنبورعسـل قـرار می گیـرد.

کلام آخر

تنوع اقلیم و پوشش گیاهی در ایران باعث شده گیاهان مولد صمغ و رزین متنوعی در مراتع کشور رشد کنند. این گیاهان منشأ اصلی گیاهان مولد بره موم توسط زنبورعسل هستند.

ویژگی‌های حسی، ترکیبات مؤثر و خواص دارویی بره‌موم به‌شدت تحت تأثیر منبع گیاهی آن است. بنابراین، شناسایی دقیق این گیاهان برای تولید بره‌موم با کیفیت، اهمیت زیادی دارد. بره‌موم یکی از ارزشمندترین محصولات دارویی زنبورعسل است.

مطالعات میدانی و آزمایشگاهی درباره تنوع بره‌موم‌های ایرانی، منشأ گیاهی آن‌ها و ترکیبات فیتوشیمیایی برای کشف خواص دارویی، کاملاً ضروری است.

بررسی و شناسایی گیاهان مولد بره‌موم در ایران، با توجه به ظرفیت‌های طبیعی و اقلیمی کشور، زمینه را برای استفاده بهینه از این محصول فراسودمند فراهم می‌کند.

انجام تحقیقات کاربردی، آنالیزهای آزمایشگاهی و آموزش زنبورداران برای تولید بره‌موم با کیفیت، از اقدامات ضروری در این مسیر است.

فروشگاه عسل آذرستان با بهره‌گیری از این منابع ارزشمند، اقدام به عرضه بره‌موم خالص و دیگر محصولات طبیعی زنبورعسل با کیفیت بالا کرده است. این محصولات نتیجه‌ی شناخت دقیق منابع گیاهی و رعایت اصول علمی در فرآوری هستند.